Pismo copperplate — nazwa pochodzi od miedziorytniczych płyt, z których drukowano wzorniki pisarskie w XVIII wieku — to jeden z najbardziej wymagających i jednocześnie efektownych stylów kaligrafii zachodniej. Charakteryzuje się kontrastem między cienkimi liniami uniesienia a grubymi kreskami nacisku, intensywnym pochyleniem i elegancją owali.
Historia: od miedziorytni do współczesnego biurka
Pismo ostrostalówkowe (ang. pointed pen script) zyskało popularność w Anglii i Francji XVII–XVIII w. Mistrz pisarski George Bickham opublikował w 1743 roku atlas wzorów pisma The Universal Penman, zawierający ponad 200 plansz rycin. Dzieło to stało się referencją dla generacji nauczycieli kaligrafii w Europie i Ameryce Północnej.
W XIX wieku copperplate stał się dominującym stylem piśmiennictwa urzędowego i handlowego w anglosaskim świecie. Spenserowskie pismo kursywne (ang. Spencerian script), opracowane przez Platta Rogera Spencera w latach 40. XIX w., to odmiana copperplate przystosowana do szybkiego, codziennego pisania. Z kolei Business Penmanship — styl popularyzowany przez Austin Normana Palmera — upraszczał copperplate dla potrzeb biurowych szkół na przełomie XIX i XX w.
Współcześnie copperplate przeżywa odrodzenie jako technika artystyczna. Popularne zastosowania to: zaproszenia ślubne, winietki i etykiety, napisy na kopertach (ang. envelope addressing) oraz ilustracje typograficzne.
Podstawy techniczne
Pochylenie pisma
Kąt pochylenia liter w copperplate wynosi standardowo 52–55° od poziomu (lub 35–38° od pionu). Tak silne pochylenie wyróżnia ten styl spośród innych i wpływa na proporcje owalnych form liter. Ćwiczący często używają arkuszy z naniesionymi liniami pochylenia (slant lines) jako pomocniczą siatką.
Zasada nacisku
W odróżnieniu od kaligrafii szerokostalówkowej, w której grubość linii zależy od kąta trzymania stalówki, copperplate uzyskuje kontrast przez nacisk. Elastyczne ramiona stalówki (ang. tines) rozchylają się pod wpływem nacisku, przepuszczając więcej atramentu — linia staje się gruba. Przy minimalnym nacisku, w ruchu ku górze, stalówka pisze cienką linią. Ta technika nazywa się shade and thin (cień i cienka linia).
Kąt obsadki
Obsadka skośna (ang. oblique holder) umożliwia trzymanie pióra pod właściwym kątem względem papieru bez skręcania nadgarstka. Przy copperplate kąt obsadki do papieru wynosi ok. 45°. Stalówka powinna dotykać papieru oboma ramionami jednocześnie — asymetryczne dotknięcie powoduje rozchylenie i drżenie linii.
Stalówki do copperplate
| Stalówka | Elastyczność | Uwagi |
|---|---|---|
| Nikko G | Średnia | Trwała, popularna wśród początkujących; produkowana w Japonii |
| Zebra G | Średnia–wysoka | Odporna na zużycie; lekko ostrzejsza od Nikko G |
| Brause 66EF (Steno) | Wysoka | Bardzo elastyczna; wymaga wprawy; polecana po opanowaniu podstaw |
| Gillott 303 | Wysoka | Klasyczna, historyczna stalówka angielska; dostępna u dystrybutorów artykułów piśmienniczych |
| Hunt 101 | Bardzo wysoka | Bardzo cienka linia bez nacisku; dla zaawansowanych |
Atramenty
Stalówka do copperplate wymaga atramentu o odpowiedniej lepkości. Zbyt rzadki atrament rozlewa się i nie utrzymuje krawędzi linii; zbyt gęsty blokuje wąski kanał stalówki i drze papier.
Często stosowane kombinacje:
- Sumi ink + woda destylowana — tradycyjny atrament japoński rozcieńczony do ok. 50–60% gęstości oryginalnej; czarny, wodoodporny po wyschnięciu.
- Walnut ink — brązowy atrament naturalny, mało agresywny dla stalówki; popularne rozwiązanie przy zaproszeniach ślubnych.
- Moon Palace Sumi Ink — gotowy produkt często rekomendowany przez instruktorów copperplate.
Papier i podłoże
Copperplate wymaga wyjątkowo gładkiej powierzchni. Szorstkie włókna papieru rozchylają ramiona stalówki w niekontrolowany sposób. Popularne wybory:
- Rhodia — papier satynowany 80 g/m², dostępny w blokach w Polsce; bardzo gładki, atrament nie przebija na drugą stronę.
- Clairefontaine — podobna jakość powierzchni, dostępny w formatach A4 i A5.
- HP Premium Laser Paper — papier biurowy o bardzo gładkiej powierzchni; wyjątkowo tani substytut na etapie nauki.
- Pergamin kaligraficzny — do prac wystawowych i zaproszeń.
Zastosowania w Polsce i za granicą
Copperplate stosuje się w Polsce przede wszystkim do pisania adresów na kopertach zaproszeń, tabliczek z imionami na przyjęcia okolicznościowe i plakatów typograficznych. Warsztaty z tej techniki prowadzone są m.in. w Warszawie i Krakowie — informacje można znaleźć w lokalnych grupach artystycznych lub poprzez portale zajęć kreatywnych.
Za granicą copperplate regularnie pojawia się na targach papierniczych takich jak National Stationery Show w Nowym Jorku.
